Rozwój fizyczny dziecka - o czym powie nam centyl

Słowa kluczowe: rozwój fizyczny dziecka, siatki centylowe, centyl, krzywa rozwoju, zaburzenia wzrostu, prawidłowa masa ciała

Obok rozwoju motorycznego (ruchowego), psychicznego czy społecznego, rozwój fizyczny (somatyczny) jest ważnym komponentem rozwoju osobniczego człowieka. Należy pamiętać, że poszczególne aspekty tego rozwoju są ze sobą ściśle związane, wzajemnie się przeplatają i warunkują. Rozwój fizyczny obejmuje szereg procesów biologicznych w organizmie, które zmieniają się w ciągu całego życia człowieka, w różnym tępię i kierunkach. W okresie postnatalnym (noworodkowym i niemowlęcym) oraz wczesnego dzieciństwa ocena prawidłowego rozwoju fizycznego dziecka dotyczy przede wszystkim wzrastania, czyli zwiększania wymiarów oraz masy ciała.

Kontrolujmy wzrost i masę dzieci

Mimo, że większość rodziców zdaje sobie sprawę, iż wzrost jest ważnym czynnikiem świadczącym o właściwym rozwoju malucha, to jednak 44% rodziców przeprowadza pomiary nieregularnie a co dziesiąty rodzic w ogóle nie mierzy dziecka. Oczywiście nie ma potrzeby stresować dziecka i dokonywać pomiarów zbytecznie często. Za optymalny okres, który pozwala w porę wykryć ewentualne nieprawidłowości przyjmuje się dwa tygodnie, maksymalnie do miesiąca (chyba że lekarz zaleci inaczej).

Zobacz wagi do pomiaru masy dzieci

Znaleźć punkt odniesienia

Dokonywanie regularnych pomiarów to jednak jeszcze nie wszystko. Aby uzyskać odpowiedź na nurtujące nas pytanie, czy rozwój fizyczny naszego dziecka przebiega prawidłowo, musimy mieć jakiś punkt odniesienia. W tym celu wyniki pomiarów dziecka należy nanieść na siatkę centylową. Prościej mówiąc na wykres pokazujący jak z upływem czasu zmienia się określona cecha u dziecka (np. wzrost, waga). Umożliwia to ocenę, czy dziecko prawidłowo przybiera na wadze i ma wzrost odpowiedni do swojego wieku. Ponadto wprowadzając systematycznie pomiary swojego dziecka można uzyskać tzw. krzywą rozwoju, która pozwala określić czy dziecko rozwija się harmonijnie.

Rodzaje siatek centylowych

Po pierwsze siatki centylacyjne różnią się w zależności od płci dziecka, czyli są inne dla dziewczynek i chłopców. Po drugie mogą dotyczyć odmiennych parametrów określających budowę dziecka np. masy ciała, wzrostu, obwodu główki, obwodu klatki piersiowej. Co warte podkreślenia opracowano również specjalne krzywe dla wcześniaków (można orientacyjnie ocenić rozwój wcześniaka także posługując się zwykłymi siatkami, ale od wieku kalendarzowego dziecka trzeba odjąć tyle tygodni, ile ich brakowało w chwili narodzin do prawidłowego czasu ciąży) a nawet dla maluchów urodzonych z pewnymi wadami genetycznymi np. z zespołem Dawna. Ponieważ tępo rozwoju dzieci zmienia się na przestrzeni kolejnych pokoleń tak wiec krzywe centylowe są co pewien czas uaktualniane aby jak najlepiej odzwierciedlać aktualne tępo rozwoju dziecka.

Jak posługiwać się siatkami centylowymi

Zasada posługiwania się wszystkimi siatkami jest taka sama i nie należy do specjalnie skomplikowanych. Należy po prostu określić miejsce przecięcia się linii - poziomej, wyznaczająca wiek dziecka, oraz pionowej, na której odnajdujemy wartość interesującej nas cechy. Miejsce to znajduje się w granicach określonego centyla. Na siatce mamy zaznaczonych 5 linii odpowiadających różnym centylom: 3, 10, 25, 50, 75, 90 i 97 zaś przestrzenie miedzy tymi liniami tworzą tzw. kanały centylowe. Co w praktyce oznacza centyl - to wartość statystyczna mówiąca ile procent dzieci waży lub mierzy tyle samo lub mniej niż twoje dziecko. Mianowicie jeśli wynik wypada na 75 centylu oznacza to, że u 75% rówieśników twojego dziecka odnotowano niższą wartość danej cechy.

Granice normy centylowej

Warto podkreślić, że jedynie wynik poniżej 3 (przekroczenie dolnej granicy normy) oraz powyżej 97 (przekroczenie górnej granicy normy) centyla są powodem do niepokoju i mogą sugerować istnienie poważnych zaburzeń. W pozostałych przypadkach najczęściej mamy do czynienia z dziećmi zdrowymi. Jakkolwiek alarmujące i wymagające specjalnej uwagi oraz ewentualnej konsultacji lekarza są wartości poniżej 10 i powyżej 90 centyla.

O tym czy dziecko rozwija się prawidłowo nie świadczą tylko i wyłącznie suche liczby. Równie istotny jest kształt wykresu i proporcje pomiędzy wynikami dotyczącymi poszczególnych parametrów. Dlatego nawet jeśli dziecko jest w górnych lub dolnych granicach centylowej normy ale wykres jest harmonijny (pomiary utrzymują się w tym samym lub w sąsiednich kanałach centylowych) i nie ma dużych rozbieżności między wykresem wagi a wzrostu (do 2 pasm centylowych) to zasadniczo możemy być spokojni. Natomiast czujność na pewno powinny wzmóc: duże różnice pozycji centylowych wzrostu i wagi (np. wzrost 20 centyl przy wadze 90) jak również gwałtowne skoki oraz spadki masy ciała lub przyspieszenia oraz zahamowania wzrostu.

Interpretacja stosunek masy ciała dziecka do jego wzrostu

Masy ciała nie można interpretować w oderwaniu od wysokości, bardziej obiektywną jest metoda siatek cech skorelowanych, np. wysokości i masy ciała. Umożliwiają one ocenę proporcji wagowo-wzrostowych. Metoda ta pozwala także szybciej wyróżnić dzieci smukłe (przewaga wysokości nad masą ciała), zbudowane proporcjonalnie oraz krępe (przewaga masy nad wysokością). Analiza wyników oceny stosunku masy do wysokości ciała na siatkach centylowych w proporcji wagowo-wzrostowej przedstawia się następująco:

powyżej 97 centyla - otyłość,
pomiędzy 90 a 97 centylem - nadmiar masy ciała w stosunku do wzrostu,
pomiędzy 75 a 90 centylem - tendencja do nadmiaru masy ciała,
pomiędzy 25 a 75 centylem - wartości przeciętne, prawidłowe,
pomiędzy 10 a 25 centylem - tendencja do niedoboru masy ciała,
pomiędzy 3 a 10 centylem - deficyt masy ciała
poniżej 3 centyla - wychudzenie.

Jakkolwiek należy pamiętać, że rozwoju dziecka nie ocenia się tylko i wyłącznie na podstawie siatek centylowych. Każde dziecko ma własne, uwarunkowane genetycznie tempo wzrostu czy przybierania masy. Do tego dochodzą jeszcze różnice wynikające z odmiennych warunków środowiskowych, ekonomicznych i społecznych.
Technika pomiarów

niemowlaki należy ważyć na specjalnej wadze niemowlęcej po rozebraniu dziecka i ściągnięciu pieluszki
w przypadku dzieci starszych pomiaru wagi należy dokonywać jedynie w bieliźnie, najlepiej boso
długość ciała niemowlaka mierzy się w pozycji leżącej; w początkowym okresie, kiedy dziecko nie prostuje jeszcze nóżek, wskazane jest pomiar etapowy np. od głowy do bioder, następnie do kolan, a następnie do stóp (prostowanie nóżek dziecka źle wpływa na jego bioderka! w żadnym wypadku nie należy tego robić na siłę!)
mierząc starsze dziecko należy zwrócić uwagę aby jego kolana i stopy były złączone, ręce swobodnie opuszczone wzdłuż ciała, plecy wyprostowane a wzrok skierowany na wprost; dla większej dokładności można pomiar powtórzyć i wyciągnąć średnią
obwód głowy mierzy się taśmą krawiecką, przeprowadzoną przez największą wypukłość potyliczną i największą wypukłość guzów czołowych
obwód klatki piersiowej powinien być mierzony taśmą krawiecką przeprowadzoną przez spojenie trzonu mostka z wyrostkiem mieczykowatym i przez dolny kąt łopatki

Kamila Domińska
doktorant Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Piśmiennictwo;
Hubicz K. Siatki centylowe, Kobieta.pl; 2. Jodkowska M, Woynarowska B, Oblacińska A. Testy przesiewowe do wykrywania zaburzeń w rozwoju fizycznym u dzieci i młodzieży, Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2007; 3. Krawczyńska M. Ocena rozwoju dziecka w ambulatoryjnej praktyce pediatrycznej Przew. Lek 2001;3;57-63; 4. Krawczyński M. Metody oceny rozwoju fizycznego - wykorzystywane w praktyce poradnianej. Przew. Lek 2001; 4; 2-96; 5. Pałczewska I, Pągowska I. Ocena rozwoju somatycznego dzieci i młodzieży, Medycyna Praktyczna, Pediatria 2002;3; 6. Sikorska-Wiśniewska G. Nadwaga i otyłość u dzieci i młodzieży. ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość 2007; 6; 71 - 80. 7. Co to są siatki centylowe? eDziecko.pl; 5.; 8. Rozwój somatyczny dziecka. www.docedu.klrwp.pl